Om het einde van de strijd te verhaasten zon de Amerikaanse Geheime Dienst in de Tweede Wereldoorlog op een psychologische list om het moreel van het Japanse volk te breken. Het Amerikaansc Office of Strategic Services (oss) had ‘psychologische planners’ in dienst die tot taak hadden de vijand te des-informeren. Twee van hen, Gregory Bateson en Jim Mysbergh, bedachten dat zij de Japanners met hun groot gevoel voor symboliek diep zouden kunnen raken als de as van gecremeerde Japanse soldaten aan parachutes boven Japan werd neergelaten. De Japanse asresten moesten dan wel op passende wijze worden verpakt en, zoals het in de Japanse traditie behoort, worden voorzien van de juiste begeleidende teksten en gebeden. Bateson en Mysbergh vonden dit idee van een asregen zo lumineus, dat zij ook de uitvoering ervan meteen maar zelf ter hand namen. Het toeval Wilde dat op het eiland in de Pacific waar de twee psychologische planners waren gestationeerd het stoffelijk overschot aanspoelde van een Japanse oorlogsvlieger. Een eerste poging het lichaam te cremeren werd verstoord door de wind. Bateson en Mysbergh renden het strand op en neer om te proberen de as te verzamelen. Daarna gingen er maanden overheen voordat er deskundigen voor het verpakken van de as waren gevonden. Uiteindelijk ging het hele project niet door omdat de Amerikaanse luchtmacht er niets van moest hebben en weigerde om zich ook maar enigszins in te laten met deze vorm van lijkschennis. Van Jim Mysbergh is later niet veel meer vemomen; van de ander, Gregory Bateson, des te meer. Bateson kreeg als wetenschapper grote bekendheid en zou in later jaren zelfs worden geprezen als ‘een van de be-langrijkste denkers van onze tijd’. Weinigen, die van zijn werk kennis hebben genomen, zullen in de figuur van deze oss-agent de latere wijsge-rige Bateson herkennen. Zeker achteraf bezien was Gregory Bateson een van de laatsten van wie men een dergelijk macaber experiment zou mogen verwachten. Men zou haast geneigd zijn dit morbide verhaal niet te geloven, als het niet door zijn eigen dochter, Mary Catherine Bateson, in haar boek With a Daughter’s Eye zou zijn verteld.’
De Tweede Wereldoorlog is niet alleen voor de natuurwetenschappers een periode van ongekende sensatie. Het wetenschappelijk vernuft moet op Ale fronten worden gemobiliseerd en daarom mogen ook de menswetenschappen
78
enzovoort
[‘de laatste van wie je dit zou verwachten’ – of de eerste, of de derde. Note to self: blijf nieuwsgierig]